ما قبل است و آيه اى است مستقل كه مىخواهد بفهماند خداى سبحان از ايمان طائفه اى از مؤمنين به خاطر ايمان طائفه اى ديگر بى نياز شده است . ليكن اينطور نيست و دقت در اين آيه و آيات قبل از آن اين احتمال را دفع مىكند . براى اينكه بنا بر اين احتمال آيه شريفه مىخواهد از قدرت خداى سبحان بر پرستيده شدنش در زمين خبر دهد و بفرمايد خدا مىتواند وضعى و مردمى پيش بياورد كه همواره در زمين پرستش شود ، اگر مردم موجود ، او را پرستيدند كه هيچ و اگر نپرستيدند اقوامى ديگر پديد مىآورد كه ملازم دين او باشند و از دين او مرتد نشوند و خلاصه كلام آيه شريفه همان را بگويد كه آيات زير مىگويد ، توجه بفرمائيد : « فَإِنْ يَكْفُرْ بِها هؤُلاءِ فَقَدْ وَكَّلْنا بِها قَوْماً لَيْسُوا بِها بِكافِرِينَ » « 1 » ، « وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّه غَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ » « 2 » ، « إِنْ تَكْفُرُوا أَنْتُمْ وَمَنْ فِي الأَرْضِ جَمِيعاً فَإِنَّ اللَّه لَغَنِيٌّ حَمِيدٌ » « 3 » . و چنين مقامى بيش از آنچه در آيات مذكور آمده كه همان اصل غرض و غرض اصلى است اقتضا ندارد ، تنها بايد اين را بگويد كه اگر شما از دين خدا بر گرديد قومى ديگر مىآيند كه از دين بر نگردند و اما اينكه قومى كه مىآيند مردمى هستند كه خدا را دوست مىدارند و خدا ايشان را دوست مىدارد و مردمى هستند كه در برابر مؤمنين خوار و متواضع و در برابر كفار شكستناپذيرند و . . . مقام اقتضا بر شمردن اين اوصاف را نداشت ، چون زائد بر اصل غرض است و مسلما اگر در آيه مورد بحث متعرض آنها شده ، نكته و غرض زائدى در بين بوده است . و از جهت ديگر مىبينيم اوصافى كه در آيه شريفه آمده بى ارتباط با مضمون آيات قبل يعنى دوستى با يهود و نصارا نيست ، چون دوست گرفتن آنان و نگرفتن مؤمنين بى ارتباط با علاقه قلبى با آنان نيست حتما دوستدار آنان علاقه قلبى به آنان دارد و چگونه ممكن است قلبى كه اين چنين شيفته دشمنان خدا است محبت خدا را در خود جاى دهد با اينكه خداى خالق دلها فرموده : « ما جَعَلَ اللَّه لِرَجُلٍ مِنْ قَلْبَيْنِ فِي جَوْفِه » « 4 » . و از لوازم اين دوستى يكى اين است كه مؤمن در برابر اين كفار ذليل گردد و كفار بر

--> ( 1 ) اگر اينها به دين خدا كفر بورزند قومى را موكل بر اين دين كرده‌ايم كه هرگز به آن كافر نخواهند شد . « سوره انعام ، آيه 89 » . ( 2 ) و كسى كه كفر مىورزد بداند كه خدا از همه عالميان بى نياز است . « سوره آل عمران ، آيه 97 » . ( 3 ) اگر شما و همه كسانى كه در زمين هستند كفر بورزيد ، بايد بدانيد كه خداى تعالى بى نياز و ستوده است . « سوره ابراهيم ، آيه 8 » . ( 4 ) خدا براى يك انسان دو قلب در باطنش ننهاده . « سوره احزاب ، آيه 4 » .